Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türklerinin kahramanlık çağını anlatan on iki hikâyeden oluşur. Hikâyeler uzun süre ozanların dilinde yaşamış, büyük ihtimalle 15. yüzyılın ikinci yarısında Akkoyunlu topraklarında yazıya geçirilmiştir. Kitabın asıl adı Kitâb-ı Dedem Korkud alâ Lisân-ı Tâife-i Oğuzân, yani “Oğuz boyunun diliyle Dedem Korkut’un kitabı”dır. Bu yazıda Dede Korkut’un kim olduğunu, kitabın nüshalarını, on iki hikâyenin özetini, başlıca karakterleri ve hikâyelerin ortak özelliklerini bulacaksınız.
Dede Korkut Kimdir?
Dede Korkut, Oğuzların bilge kişisi, ozanı, akıl danışılan büyüğüdür. Kitapta çoğunlukla “dede”, giriş bölümünde ise “ata” diye anılır. Hikâyelerde kahramanlara adlarını o verir, sıkışan beylere yol o gösterir, her hikâyenin sonunda kopuzunu alıp destanı düzen, dua eden yine odur.
Tarih kaynaklarındaki bilgiler birbirini tutmaz. Reşîdüddin’in Câmiu’t-Tevârîh‘i onu Bayat boyundan, Ebülgazi Bahadır Han’ın Şecere-i Terâkime‘si Kayı boyundan sayar. Reşîdüddin’e göre onuncu Oğuz hükümdarı Kayı İnal Han’ın baş danışmanıdır. Aynı kaynaklar onun 295 yıl yaşadığını söyler; bu sayı, Dede Korkut’un tarihten çok halkın hafızasında yaşayan bir bilge olduğunu gösterir. Kazaklar arasında ermiş bir Müslüman olarak bilinir; kopuzu icat edenin o olduğuna da inanılır.
Dede Korkut Kitabı’nın Nüshaları
Kitabın bugün bilinen üç yazması vardır:
- Dresden nüshası: 1815’te Almanya’da Dresden Kraliyet Kütüphanesi’nde tanındı. Bir giriş (mukaddime) ile on iki hikâyenin tamamını içeren tek nüshadır.
- Vatikan nüshası: Ettore Rossi tarafından tanıtıldı, 1952’de yayımlandı. Giriş bölümü ile altı hikâye içerir.
- Türkmen Sahra (Türkistan) nüshası: 2019’da İran’ın Türkmen Sahra bölgesinde ortaya çıktı, Prof. Dr. Metin Ekici bilim dünyasına tanıttı. Soylamaların yanında on üçüncü bir boy taşır: “Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi”.
Kitabı Türkiye’de ilk kez Kilisli Rifat Bilge 1332 (1916) yılında yayımladı. Dresden nüshasına dayanan ilmî neşirleri Orhan Şaik Gökyay ile Muharrem Ergin hazırladı; bugünkü okumaların çoğu bu iki ismin çalışmalarına dayanır.
Dede Korkut Hikâyelerinin Özetleri
Kitapta her hikâyeye “boy” denir. Sıralama Dresden nüshasına göredir.
1. Dirse Han Oğlu Boğaç Han
Bayındır Han’ın verdiği büyük toyda çocuğu olmayan Dirse Han kara çadıra oturtulur. Dirse Han eşinin sözüyle aş verip yoksulları doyurur, dua alır; bir oğlu dünyaya gelir. Oğlan on beş yaşında meydanda azgın bir boğayı yener, Dede Korkut ona “Boğaç” adını verir. Babasının kırk yiğidi kıskançlıkla delikanlıyı kötüler; kandırılan Dirse Han av sırasında oğlunu okla vurur. Annesi oğlunu yaralı bulur; Hızır’ın tarif ettiği dağ çiçeği ile ana sütü Boğaç’ı iyileştirir. Sonunda kırk yiğit Dirse Han’ı esir alınca onu kurtaran yine oğlu olur. Hikâye, haksızlığa uğrayan evladın babasına vefasını anlatır.
2. Salur Kazan’ın Evinin Yağmalanması
Oğuz beylerinin başı Salur Kazan ava çıkınca yurdunu oğlu Uruz’a bırakır. Düşman bu fırsatı kollar; ev yağmalanır, Kazan’ın eşi Burla Hatun ile oğlu Uruz esir düşer. Haberi alan Kazan yola çıkar, yolda karşılaştığı Karaçuk Çoban’la birlikte düşmanın üstüne yürür. Çobanın yiğitliği hikâyenin en çok hatırlanan yerlerindendir. Kazan, Oğuz beylerinin de yardımıyla ailesini, malını kurtarır.
3. Kam Büre Bey Oğlu Bamsı Beyrek
Beyrek ile Banu Çiçek daha doğmadan beşik kertmesi yapılmıştır. Beyrek büyüyünce Banu Çiçek’le at yarışında, okçulukta, güreşte yarışır, hepsini kazanır. Kızın deli kardeşi Karçar’ın istediği ağır başlığı Dede Korkut getirir. Ne var ki düğün gecesi Beyrek, Bayburt Hisarı’nın beyi tarafından esir alınır ve on altı yıl tutsak kalır. Kaçıp döndüğünde Banu Çiçek’in başkasıyla evlendirilmek üzere olduğunu öğrenir. Ozan kılığında düğüne gelir, okuduğu soylamayla tanınır, nişanlısına kavuşur. Bamsı Beyrek, Oğuz destanlarının en eskilerinden sayılır; benzer anlatılar Orta Asya bozkırlarında da yaşar.
4. Kazan Bey Oğlu Uruz Beyin Tutsak Olması
On altı yaşına gelen Uruz henüz kılıç çalmamış, kan dökmemiştir. Kazan oğluna yiğitliği öğretmek için onu sınır boyuna, ava götürür. Düşman baskın verir, Uruz esir düşer. Burla Hatun oğlunun peşine kendisi düşer; Kazan da Oğuz beyleriyle yetişir, Uruz kurtarılır. Hikâye bir gencin olgunlaşmasını, ana yüreğinin gücünü anlatır.
5. Duha Koca Oğlu Deli Dumrul
Deli Dumrul kuru bir çayın üstüne köprü kurmuş, geçenden zorla para alır. Bir gün bir yiğidin öldüğünü, canını Azrail’in aldığını duyunca Azrail’e meydan okur. Azrail karşısına gelir, Dumrul’un canını almak üzereyken Dumrul Allah’a yalvarır. Allah ona bir şart koyar: kendi canına bedel başka bir can bulursa yaşayacaktır. Annesi de babası da canını vermez; canını veren eşi olur. Dumrul bu fedakârlık karşısında ikisinin canını birden Allah’tan ister. Dua kabul edilir, anne ile babanın canı alınır, Dumrul ile eşine yüz kırk yıl ömür verilir. Kitabın en çok okunan, en çok tartışılan hikâyesidir; konusu insanın ölümle, kendi kibriyle hesaplaşmasıdır.
6. Kanglı Koca Oğlu Kan Turalı
Kan Turalı kendisinden önce düşmana varacak, ona denk bir eş arar. Trabzon tekfurunun kızı Selcen Hatun’u istemeye gider. Kızın başlığı üç yabani hayvanı yenmektir: bir boğa, bir aslan, bir buğra. Kan Turalı üçünü de yener. Dönüş yolunda uykuya dalar, düşman baskın verir; Selcen Hatun ata binip kocasını korur. Gururu incinen Kan Turalı eşini öldürmeye kalkar, sonunda ikisi barışır. Hikâye, Oğuz kadınının cesaretini en açık gösteren boydur.
7. Kazılık Koca Oğlu Yigenek
Kazılık Koca, Düzmürd Kalesi’ne akın eder, esir düşer, on altı yıl zindanda kalır. Oğlu Yigenek babasının tutsak olduğunu büyüdüğünde öğrenir. Oğuz beyleriyle kaleye yürür, kalenin beyini yener, babasını kurtarır. Kitapta babasını kurtaran evlat konusu birkaç boyda tekrar eder; Yigenek’in boyu bunların en sade olanıdır.
8. Basat’ın Tepegöz’ü Öldürmesi
Oğuzların bir çobanı ile bir peri kızından tek gözü alnının üstünde bir varlık doğar: Tepegöz. Tepegöz büyüdükçe Oğuz’u kırar, günde iki adam ile beş yüz koyun ister. Çocukken aslanların arasında büyümüş Basat, kardeşi Kıyan Selçuk’un öcünü almak için Tepegöz’ün karşısına çıkar. Kızgın şişle tek gözünü kör eder, koç derisine bürünüp mağaradan kaçar, sonunda Tepegöz’ün başını onun kılıcıyla keser. Bu boy, Homeros’un Kiklop anlatısıyla sık sık karşılaştırılır.
9. Begil Oğlu Emren
Sınır boyunu bekleyen Begil, Kazan’ın bir sözüne alınıp yurduna çekilir. Avda yaralanınca düşman bu haberi duyar, Oğuz’a saldırır. Babasının yerine savaşa giden Emren, sıkıştığı anda Allah’a yalvarır; kırk adamın gücünü dileyen dua kabul olur, düşman bozguna uğrar. Hikâye, genç yiğidin imtihanını, duanın gücünü anlatır.
10. Uşun Koca Oğlu Segrek
Uşun Koca’nın büyük oğlu Egrek, bir akında esir düşer, kalede tutsak kalır. Küçük kardeş Segrek ağabeyinin varlığından habersiz büyür; öğrenince yeni evli olduğu hâlde yola çıkar. Kaleye varır, Egrek’i bulur, onu kurtarır. Kitabın kardeşlik destanıdır.
11. Salur Kazan’ın Tutsak Olup Oğlu Uruz’un Çıkarması
Kazan uykudayken Trabzon tekfurunun adamlarınca yakalanır, bir kuyuya atılır. Düşmanları ondan kendi beylerini övmesini, Oğuz’u yermesini ister; Kazan bunun yerine Oğuz’u över. Oğlu Uruz, Oğuz beyleriyle kaleye yürür, babasını kurtarır. Ölümle burun buruna kalan bir beyin bile sözünden dönmediği bir boydur.
12. İç Oğuz’a Taş Oğuz Asi Olup Beyrek’in Ölümü
Kazan, evini yağmalatma geleneğine Dış Oğuz beylerini çağırmaz. Kırılan Dış Oğuz beyleri, Kazan’ın dayısı Aruz Koca’nın başında isyan eder. Beyrek bu isyana katılmayı reddeder, Aruz Koca tarafından öldürülür. Kazan Beyrek’in öcünü alır, Aruz Koca’yı öldürür. Kitap, Oğuz birliğinin içeriden çözülmesini anlatan bu acı hikâyeyle kapanır.
Dede Korkut Hikâyelerinin Karakterleri
| Karakter | Kimdir? |
|---|---|
| Dede Korkut | Oğuzların bilgesi, ozanı; kahramanlara ad verir, her boyun sonunda dua eder. |
| Bayındır Han | Hanlar hanı; hikâyeler çoğu kez onun verdiği toyla başlar, kendisi geri planda kalır. |
| Salur Kazan | Oğuz beylerinin başı, Bayındır Han’ın damadı; kitabın ana kahramanı. |
| Burla Hatun | Kazan’ın eşi, Uruz’un annesi; esirlikte bile onurundan ödün vermez. |
| Uruz | Kazan’ın oğlu; iki boyda esir düşer, birinde babasını kurtarır. |
| Bamsı Beyrek | Banu Çiçek’in nişanlısı; on altı yıl tutsak kalıp dönen yiğit. |
| Boğaç Han | Dirse Han’ın oğlu; adını boğayı yenerek alır. |
| Deli Dumrul | Azrail’e meydan okuyan, sonunda Allah’a sığınan yiğit. |
| Kan Turalı ve Selcen Hatun | Birbirine denk iki kahraman; kitabın en güçlü kadın karakteri Selcen’dir. |
| Basat ve Tepegöz | Aslanlar arasında büyüyen kahraman ile Oğuz’u kıran tek gözlü dev. |
| Aruz Koca | Dış Oğuz’un beyi, Kazan’ın dayısı; Beyrek’i öldüren isyancı. |
Dede Korkut Hikâyelerinin Özellikleri
- Sözlü gelenekten gelir. Hikâyeler yazıya geçirilmeden önce yüzyıllarca ozanların dilinde yaşamıştır. Anlatım bu yüzden konuşma diline yakındır.
- Nazım ile nesir iç içedir. Olaylar düzyazıyla anlatılır; övgü, yakarış, meydan okuma gibi coşkulu anlar “soylama” denen manzum parçalarla verilir. Soylamalar düzenli bir hece ölçüsüne bağlı değildir, aliterasyon ile ritim kazanır.
- Hep aynı kalıpla açılır, aynı kalıpla kapanır. Çoğu boy Bayındır Han’ın toyuyla başlar. Sonunda Dede Korkut gelir, kopuzunu çalıp boyu düzer, “Gelimli gidimli dünya, son ucu ölümlü dünya” diyerek dua eder.
- İki inanç dünyası yan yanadır. Adak, sadaka, salavat, Allah’a yakarış gibi İslami unsurlar ile su, ağaç, dağ kültü gibi eski Türk inançlarının izleri aynı metinde bulunur. Araştırmacılar İslami etkinin derinliğini tartışmıştır; Barthold onu yüzeyde görür, Rossi bazı yerlerde çok güçlü bulur.
- Ad, yiğitlikle kazanılır. Gençler bir kahramanlık göstermeden ad almaz; adı Dede Korkut koyar.
- Kadın güçlüdür. Burla Hatun, Banu Çiçek, Selcen Hatun ata biner, ok atar, gerektiğinde savaşır. Oğuz beyleri tek eşlidir.
- At, kahramanın yoldaşıdır. Atların adları vardır; kahraman zor anda atıyla konuşur.
- Coğrafya Anadolu ile Azerbaycan’dır. Trabzon, Bayburt, Derbent gibi yerler geçer. Dil, Azerbaycan Türkçesinin özelliklerini taşır; Kıpçakça ile Moğolcadan gelen kelimeler de bulunur.
Dede Korkut’un Sözlerinden
Kitabın giriş bölümü, Dede Korkut’a ait söylenen öğütlerle doludur. Bunların bir kısmı bugün de atasözü gibi kullanılır:
Allah Allah demeyince işler onmaz.
Kadir Tanrı vermeyince er bayımaz.
Ezelden yazılmasa kul başına kaza gelmez.
Ecel vakti gelmeyince kimse ölmez.
Ölen adam dirilmez, çıkan can geri gelmez.
Bu satırlar Dede Korkut’u bir savaş anlatıcısından çok bir hayat bilgesi olarak gösterir. Kitabın asıl değeri de buradadır: Kılıç seslerinin arasında bile insanı kendi sınırını bilmeye, sözüne sadık kalmaya, haddini aşmamaya çağırır.
Sık Sorulan Sorular
Dede Korkut Hikâyeleri kaç hikâyeden oluşur?
Dresden nüshasında bir giriş ile on iki hikâye vardır. 2019’da bulunan Türkmen Sahra nüshası buna on üçüncü bir boy ekler.
Dede Korkut Hikâyeleri ne zaman yazıya geçirildi?
Genel kanıya göre 15. yüzyılın ikinci yarısında, Akkoyunlu topraklarında, bugünkü Kars ile Erzurum dolaylarında yazıya geçirilmiştir. Anlattığı olaylar ise çok daha eski, Oğuzların göçebe hayat sürdüğü yüzyıllara uzanır.
Dede Korkut Hikâyeleri destan mı, halk hikâyesi mi?
İkisinin arasında durur. Kahramanlık konusu, olağanüstü unsurlar, bir topluluğun ortak hafızası bakımından destana; nazım ile nesrin karışık kullanılması bakımından halk hikâyesine yakındır. Bu yüzden çoğu kaynak onu destan geleneğinden halk hikâyesine geçişin ilk örneği sayar. Halk hikâyelerinin sonraki bir örneği için Arzu ile Kamber hikâyesine bakabilirsiniz.
En bilinen Dede Korkut hikâyesi hangisidir?
Okulda en çok okutulan, üzerine en çok yazılan boylar Deli Dumrul, Basat’ın Tepegöz’ü Öldürmesi, Dirse Han Oğlu Boğaç Han ile Bamsı Beyrek’tir.
Kaynaklar: Orhan Şaik Gökyay, “Dede Korkut”, TDV İslâm Ansiklopedisi; Metin Ekici, “3. Dede Korkut Destanı: Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi”, Millî Folklor 122 (2019). Türk edebiyatının diğer dönüm noktaları için Edebiyatımızda İlkler yazımıza göz atabilirsiniz.